Қазақстандағы футбол ойынның шығу тарихы. Футбол ойынының шығу тарихы


Футбол

Футбол — (ағылш. foot — аяқ, ball — доп) спорттың командалық ойын түрі. Футбол — әлемге аса танымал ойындардың бірі. Ойынның негізгі мақсаты қарсылас команданың қақпасына аяқпен немесе басқа да дене мүшелерімен (қолдан басқа) қарсылас команда салған саннан көбірек доп салу болып табылады.

Мазмұны

  • 1 Матч сипаттамасы (ережелері)
    • 1.1 Ойын алаңы
    • 1.2 Футбол добы
  • 2 Ойын шарттарын бұзу
    • 2.1 Фол (тәртіпті бұзу)
    • 2.2 Тәртіпсіздік
  • 3 Тарихы
    • 3.1 Футболдың таралу тарихы
    • 3.2 Қазақстан футболының таралу тарихы
  • 4 Футбол ұйымдары
    • 4.1 Халықаралық ұйымдар
    • 4.2 Клубтар
    • 4.3 Әлем чемпионатында жеңіске жеткендер:
  • 5 Дереккөздер
  • 6 Сілтемелер

Матч сипаттамасы (ережелері)

Толық мақаласы: Футбол ережелері

Халықаралық футбол ассоцияацияның (IFAB) әр түрлі деңгейде және әр түрлі футболшылар топтары үшін (мысалы, жасөспірімдер үшін, әйелдер үшін, мүмкіншілігі шектелгендер үшін, т.б.) ресми түрінде қабылданған ойын шарттарының 17 нұсқасы бар.

Әр командада максималды 11 ойыншы (қосалқы ойыншыларды санамағанда), оның біреуі - қақпашы. Өз айып алаңында қақпашыдан басқа ойыншы допты қолымен ұстауға болмайды.. Қақпашыдан басқа ойыншылар қорғаушылар, жартылай қорғаушылар, шабуылшылар болып бөлінеді.

Бір ойынның аты - матч, матч екі 45 минуттық бөлімнен (тайм) тұрады. Ойын арасында 15 минуттық үзілісі бар.

Ойын мақсаты - команданың допты қарсылас команданың қақпасына салу (гол) және өз қақпасына салғызбау. Матчта көбірек доп салған команда ұтады.

Егер де матчтың нәтижесінде екі команда да бірдей гол салса - тең ойын деп саналады. Бұл жағдайда тағы қосымша уақыт (15 минуттан екі тайм) берілуі мүмкін. Егер де қосымша уақыттан кейін тең ойын болса - матчтен кейінгі пенальти жүптары өткізіледі.

Ойын алаңы

Ойын ұзындығы 100-110 м, ені 64-75 метрлік тіктөртбұрышты алаңда өткізіледі. Биіктігі 2 м 44 см, ұзындығы 7 м 32 см-лік қақпасы бар. Қақпаның сыртына тор керіледі.

Футбол добы

Футбол добы

Футбол добының салмағы 396-453 г, диаметрі 68-71 см.

Ойын шарттарын бұзу

сары карточка мен қызыл карточка

Ойын шарттарын бұзушылықты фол деп атайды. Бірінші рет тәртіп бұзған үшін - сары карточка беріледі, ал екінші қайталаған үшін - қызыл карточкамен ойыншыны ойын алаңынан шығарады.

Фол (тәртіпті бұзу)

Ең жиі болатын тәртіп бұзулар:

  • Бәсекелесті аяқпен тебу
  • Аяқпен қағу
  • Бәсекелеске секіру
  • Бәсекелеске шабуыл жасау
  • Қолмен итеру
  • Бәсекелесті ұрып-соғу т.б.

Тәртіпсіздік

Футболда тәртіпсіздікке:

  • төбелес шығару
  • түкіру
  • балағат сөздер мен қылықтар т.б. жатады

Тарихы

Англия мен Шотландия арасындағы матч, 1872 жыл

Футбол тарихы XII ғасырдан басталады. Алғаш рет Англияда дамыды. Саяхатшы Гастон де Фуа өз заманында футболды бар ынтасымен бақылап, «Ағылшындар футболды ойын деп есептесе, онда төбелесті не дейді?» деп жазып кеткен екен. Футболға қарсылық көрсеткендер болды. Мысалы, шіркеудегі діндарлар, феодалдар футболға тыйым салынуын талап еткен екен. Өйткені, бүгінгі күнге дейін футбол өте қауіпті ойын саналып келеді.

  • 1313 жылы белгілі феодал Эдуард II қала ішінде футбол ойнауға шектеу қойған. Тіпті, 1314 жылдың 13 ақпанында король Лондон қаласында футболға қарсы шаралар қолданған деседі.
  • 1389 жылы Ричард II пашта сарайы маңында доп тепкендерді өлім жазасына кескен. Патшаға бірнеше мәрте рұқсат сұрап барған футбол жанкүйерлері әрдайым жағымсыз жауап алып отырған.
  • Футболға тыйым салған патшалар тізімі төмендегідей: Генрих IV 1399-1401, Генрих, V 1413 - 1433 ж, Генрих VI 1449-1451 ж, Эдуард IV 1471 ж, Генрих VII 1491 ж, ал Генрих VIII ойыншыларға шектеу қойып қана қоймай, алаң иелеріне тыйым салып, салық салған. Бұндай қатаң қағидаларға мойымаған халық футбол ойнаудан бас тартқан жоқ.
  • Тек 1908 жылы футбол олимпиадалық ойындар тізімінен орын алды.
  • Ал, 1863 жылы Лондонда футболдың жаңа шарттары белгіленді. Жобаға енгізілген ережелерді арнайы комиссия жіті қараған.
  • 1872 жылдан бастап футболдан халықаралық кездесулер өткізілді. Доданы Англия мен Шотландия футболшылар ашты.
  • Ойынды бар ынтасымен тамашалаған жанкүйерлер үшін ойын сәтсіз аяқталды. Өйткені, алғашқы кездесуде есеп ашылған жоқ.
  • 1884 жылы Ұлыбританияда алғашқы ресми кездесу өтті. Жарысқа Англия, Шотландия, Уэльс және Ирландия командалары қатысып, бақ сынасты. Ойын жеңімпазы - шотландықтар болды.
  • 1920 жылы еуропалық футбол бәсекесінде Бельгия мен Чехословакия кездесті. Онда чех футболшыларын ойсырата жеңген бельгиялықтар олимпиада чемпионы танылды.
  • Ал 1924 жылы Оңтүстік Америкада ашылған олимпиадада алтынды Уругвай құрамасы ұтты. Олар Югославия, американ, француз, голланд пен Швейцария ойыншыларын қапы қалдырды. Ағылшындардан футболды үйренген Уругвай футболшылары әлдеқайда ширақ еді.
  • Италия мен Испания, Мажарстан, Аустрия, Чехословакия да футболдың қыр-сырларын тең меңгере білді. Бұны 1934-38 жылдары Италия құрамасының екі рет әлем чемпионаты атанғаны дәлелдейді.
  • Ежелгі Шығыс елдерінде (антикалық дәуірде Мысыр, Қытай,) (Грекия, Рим), тіпті Франция, Италия, Англияда футболға ұқсас ойын болған.
  • Ежелгі Мысырдағы футбол тектес ойын біздің эрамызға дейін 1900 жылы танылған.
  • 19 ғасырдың аяғында футбол Еуропа мен Латын Америкасыда қарқынды дамыды.
  • 1904 жылы Белгия, Дания, Нидерланд мен Швейцария елдері футбол қауымдастығынан халықаралық федерацияның (ФИФА) құрылуына мұрындық болды.
  • 1923 жылы Ресей құрамасы Скандинавия турнирінде Швеция мен Норвегия командаларын қапы қалдырды. Одан кейін бірнеше мәрте Түркия ойыншыларын сан соқтырды.
  • 1946-48 жылдары Оңтүстік Америка үш рет қатарынан аргентиналықтардан басым түсті.
  • 1950-60 жылдары футболдан үздік мектептер саналғандар мыналар еді: Лев Яшин мен Игорь Нетто, Альфредо ди Стефано мен Франсиско Хенто, Раймон Копа мен Жюст Фонтэн, Полеи Диди, Гарринча және Жильмар, Драгослав Шекуларац пен Драган Джаич, Иозеф Масопуст пен Ян Поплухар, Бобби Мур мен Бобби Чарльтон, Герд Мюллер, Уве Зеелер мен Франц Беккенбауэр, Ференц Вене мен Флориан Альберт, Джачинто Факкеттии, Джанни Ривера, Жаирзиньо және Карлос Альберте.
  • 1956 жылы Кеңес Одағының футболшылары алғаш рет олимпиада чемпионы атанды. Төрт жылдан кейін олар Еуропа кубогының жеңімпазы танылды.

Футболдың таралу тарихы

Футболдың алғаш 1863 ж. Англияда арнаулы ережесі бекітіліп, тұңғыш қауымдастық құрылды. Сондықтан Англия аталмыш спорт түрінің отаны болып есептеледі. Бірақ Футболға ұқсас аяқдоп ойынының түрлері ежелгі Мысыр, Қытай, Грекия, Римде, ал онан кейінірек Франция мен Италияда дамыған. Кейін бұл спорт түрі біраз өзгерістерге ұшырап, футбол деген атаумен бізге жетті.

19-ғасырдың соңына қарай футбол Еуропа мен Латын Америкасы елдеріне кеңінен тарай бастады. 1904 жылы халықаралық футбол федерациясы (ФИФА), 1954 жылы Еуропа футбол қауымдастықтары одағы (УЕФА) құрылды. 1900 жылдан бастап олимпиялық ойындар бағдарламасына енген. 1930 жылдан бастап төрт жылда бір рет әлем чемпионаты және 1958 жылдан бастап Еуропа кубогы үшін жарыстар өткізіліп тұрады.

Қазақстан футболының таралу тарихы

Қазақстанға футбол 1909-1910 жылдары келді. Әуелі Орал, Атырау, Ақтөбе, Павлодар, Семей, Петропавл қалалары жастарының ермегіне айналған өнер, бара-бара бұқаралық сипат алды. Қолда бар деректер бойынша алғаш команда құру 1911 жылдан басталған. Семейде М.Сайдашев, А.Кәрімов, Ю.Нығматулин, т.б. жергілікті қазақ және татар жастарынан тұратын “Жарыс” командасын құрып, көптеген өнерпаздар мен спортшылардың елге танылуына себепкер болды. Сол команданың құрамында ұлы жазушы, ғұлама ғалым Мұхтар Әуезов жартылай қорғаушы болып ойнаған. 1914 жылы семейліктер алғаш рет Томск қаласының политехникалық институты студенттерімен жолдастық кездесу өткізді. Бұл Қазақстан футболының кіндігі кесілген жыл болып есептеледі. 20 ғасырдың 30-жылдарына дейін әр қала өздерінше күш сынасып жүрді, алайда республикалық деңгейде жарыстар болмағандықтан, шеберлік баяу дамыды. 1937 жылы Алматының динамошылары “Шығыс қалалары” тобында 3-орынды иеленді. Сол жылдың қазан айында жолдастық кездесулер өткізу үшін Одессадан “Консервщик” командасы келді. Одессалықтар Алматы, Семей, Петропавл қалаларында болып, республиканың ең таңдаулы командаларын ойсырата жеңді. Осы жеңілістен қорытынды шығару мақсатында, “Динамо” командасын күшейту жөнінде шешім қабылданды. Жергілікті командалардан ағайынды Вячеслав пен Павел Трофимовтар, А.Вяшняков, А.Громов, Ф.Ткаченко, Ақтөбеден Н.Писяуков, И.Шариков, П.Луценко шақырылды. Одессаның “Консервщик” командасының ойыншылары ағайынды Константин мен Георгий Бедрицкийлер, Н.Чернец, Г.Ананченко және П.Щербаков “Динамоның” (Алматы) құрамында ойнауға тілек білдірді. 1939 жылы динамошылар Қазақстан чемпионы әрі кубогының иегері атанды. Қазақстандықтар сол жылы КСРО кубогы жолындағы бәсекеде Киевтің динамошыларын тізе бүктірді. Келесі жылы 2004 команда қатысқан ұжымдар арасындағы кубок бәсекесінде топ жарды. Шешуші сында Таганрогтің “Торпедо” командасын 3:1 есебімен жеңген алматылық динамошылар КСРО кубогын иемденді. Қазақстан футболының атын шығарған команданың құрамындағы 8 ойыншы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Трофимов, Громов, В.Шаповалов сынды футболшылар қан майданнан оралған жоқ. Команда 1947 жылдан бастап КСРО чемпионатында “Б” класында өнер көрсетті. Республикамыздың бас командасы әр жылдары “Динамо”, “Локомотив”, “Урожай”, ал 1956 жылдан бері ”Қайрат” деп аталды. “Қайрат” өзінің алғашқы халықаралық кездесуін 1957 жылғы 30 қазан күні Финляндияның “Ваrса” командасымен өткізді. Қайраттықтар 4:0 есебімен жеңіске жетті. “Қайрат” командасы КСРО чемпионатының “А” класына 1960 жылы көтерілді. Олар алғашқы матчын Ленинградтың “Адмиралтеец” командасымен өткізіп, 0:0 есебімен тең түсті. “Қайрат” командасының сапында Т.Сегізбаев, Қ.Ордабаев, С.Байшақов сынды өнер көрсеткен қазақ жастары болды. 20 ғ-дың 50-жылдары “Б” класына Қазақстан командалары көптеп өте бастады. 1958 жылы Қарағандының “Шахтер”, ал келесі жылдары Шымкенттің “Еңбек”, Өскеменнің “Восток”, Жамбылдың “Металлист”, Павлодардың “Трактор”, Ақтөбенің “Актюбинец”, Целиноградтың “Целинник”, Жезқазғанның “Еңбек” командалары әуелі “Б” класында, кейіннен “А” класында өнер көрсетті. КСРО тарағаннан кейін, 1992 жылы Қазақстан дербес мемлекет ретінде Халықаралық футбол федерациясына (ФИФА) мүше болды. Сол жылдан бері ҚР-ның өз чемпионаты өтуде. 1992 жылы “Қайрат” (Алматы, 1993 ж. “Ансат” (Павлодар), 1994-1995 жылдары “Елім-ай” (Семей), 1996 жылы “Тараз” (Тараз), 1997 жылы “Ертіс” (Павлодар), 1998 жылы “Елімай” (Семей), 1999 жылы “Ертіс” (Павлодар), 2000-01 жылдары “Жеңіс” (Астана), 2002-03 жылдары “Ертіс” (Павлодар), 2004 жылы “Қайрат” (Алматы), 2005 жылы “Ақтөбе” (Ақтөбе), 2006 жылы “Астана” (Астана) командалары чемпион болды. Ел кубогы жолындағы бәсекеде 1992 жылы “Қайрат”, 1993 жылы “Достық” (Алматы), 1994 жылы “Восток” (Өскемен), 1995 жылы “Елім-ай”, 1996-97 жылы “Қайрат”, 1997-98 жылдары “Ертіс”, 1998-99 жылдары “Қайсар” (Қызылорда), 1999-2000 жылдары “Қайрат”, 2000-01 жылдары “Жеңіс”, 2001 жылы “Қайрат”, 2004 жылы “Тараз”, 2005 жылы “Жеңіс”, 2006 жылы “Алма-Ата” (Алматы) командалары кубок иегері атанды. 2002 жылы Қазақстан футбол одағы (ҚФО) Азия футбол конфедерациясынан (АФК) шығып, Еуропа футбол одағына (УЕФА) мүшелікке өтті. КСРО құрама сапында Е.Яровенко 24-Олимпия ойындарының (1988, Сеул, Корея) чемпионы болды.

Футбол ұйымдары

Халықаралық ұйымдар

ФИФА президенті Зепп Блаттер.

Футболдың таралуын, басқаруын және бақылауын менгеретін бір қатар халықаралық ұйымдары бар. Негізігісі болып Цюрихта (Швейцария) орналасқан ФИФА ұйымы болып есептеледі. ФИФА халықаралық жарыстарды, яғни Футболдан Әлем чемпионаттарын.) ұйымдастыру мйселесімен айналысады.

Құплықтық деңгейлерді халықаралық жарыстармен 6 ұйым айналысады:КОНКАКАФ, КОНМЕБОЛ,УЕФА, КАФ, АФК (Африка), ОФК (Океания).

Негізі футболдың ең қатты дамыған жері - Еуропа. Ең бақуатты 20 футбол клубтары осы еуропада орналасқан. 2006 жылғы әлем чемпионатына қатысқан 700 футболшының 102 - Англиядан, 74 — Германиядан, 60 — Италиядан, 58 —Франциядан болған.

Клубтар

Футболшылар командалары дара ұйымдарға біріктірілген. Бұл ұйым, яғни футбол клубы, футболшылар мен басқа ұйымдардың арасындағы байланысты жасайтын буын.

Әлем чемпионатында жеңіске жеткендер:

  • Бразилия құрамасы - Бес рет: 1958, 1962, 1970, 1994 және 2002 жылдарындағы чемпионаттарды жеңді.
  • Италия құрамасы - төрт рет: 1934, 1938, 1982 және 2006.
  • Германия құрамасы - үш рет: 1954, 1974, және 1990.
  • Аргентина құрамасы - екі рет: 1978 және 1986.
  • Уругвай құрамасы - екі рет: 1930 және 1950.
  • Англия құрамасы - бір рет: 1966.
  • Франция құрамасы - бір рет: 1998.
  • Испания құрамасы - бір рет: 2010.

1977 жылы Тунисте алғаш рет жасөспірімдер арасында әлем чемпионаты өтті. Жасы 19-ға дейінгі жас футболшылар 16 ұлттық құрамадан алынды. Жастар арасындағы чемпионат тізімінің тұсауын КСРО футболшылары кесті.

Дереккөздер

  1. ↑ Overview of Soccer. Encyclopædia Britannica. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 маусым 2008. Тексерілді, 4 маусым 2008.
  2. ↑ Guttman Allen The Diffusion of Sports and the Problem of Cultural Imperialism // The Sports Process: A Comparative and Developmental Approach / Eric Dunning, Joseph A. Maguire, Robert E. Pearton — Champaign: Human Kinetics, 1993. — P. 129. — ISBN 0-88011-624-2.
  3. ↑ Dunning Eric The development of soccer as a world game // Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation — London: Routledge, 1999. — P. 103. — ISBN 0-415-06413-9.
  4. ↑ Team Sports // Catastrophic Injuries in High School and College Sports — Champaign: Human Kinetics, 1996. — P. 57. — ISBN 0-87322-674-7.
  5. ↑ Laws Of The Game. FIFA. Басты дереккөзінен мұрағатталған 1 қыркүйек 2007. Тексерілді, 2 қыркүйек 2007.
  6. ↑ Laws of the game (Law 3–Number of Players). FIFA. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 қыркүйек 2007. Тексерілді, 24 қыркүйек 2007.
  7. ↑ Правило 8. Начало и возобновление игр. football-info.ru. Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 маусым 2013. Тексерілді, 14 маусым 2013.
  8. ↑ Футбол тарихы.
  9. ↑ Футбол.
  10. ↑ ФИФА. Большая советская энциелопедия. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 маусым 2013. Тексерілді, 15 маусым 2013.
  11. ↑ Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3

Сілтемелер

  • FIFA, Халықаралық Футбол Қауымдастықтарының Федерациясы  (ағыл.)
  • UEFA, Еуропа Футбол Қауымдастықтарының Одағы

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

қ • т • ө Халықаралық футбол
ФИФА · Әлем чемпионаты · Конфедерациялар Кубогы · Олимпиада ойындары

ФИФА рейтингі · Жыл ойыншысы · ФИФА Алтын добы · Құрама командалар тізімі · Кодтар

     Азия:АФК — Азия Кубогы      Африка: ФАК — Африка Ұлттарының Кубогы      Солтүстік Америка: КОНКАКАФ — Алтын Кубок      Оңтүстік Америка: КОНМЕБОЛ — Америка Кубогы      Океания: ОФК — Океания Ұлттарының Кубогы      Еуропа: УЕФА — Еуропа чемпионаты ФИФА-ға кірмейтіндер: VIVA World Cup · NF-Board
Қазақша Уикипедияда«Футбол» порталы бар

Футбол Туралы Ақпарат

ФутболФутболФутбол

Футбол Туралы Видео

Футбол Сіз қарап жатырсыз.

Футбол дегеніміз не, Футбол кім, Футбол сипаттамасы

There are excerpts from wikipedia on this article and video

www.turkaramamotoru.com

Қазақстандағы футбол ойынның шығу тарихы.

Authors: Мырзаев, М.О.

Қазақ жастарының футболмен таныстығы  осы ғасырдың алғашқы жылдарында, Қазақстанның мәдени және сауда орталықтарының бірі Семейде болып өтті.Басқа жерлердегі дей мұнда да жастар жаңалыққа, тазалыққа құштар еді. Кімнің былғары доп әкелгені,онымен қалай ойнау керектігін – кімнің түсіндіргені белгісіз, бірақ футболдың коллективтік ойын ретінде таратылуы бірден әйгіленеді.

    Алғашқы футболшылар 1906 жылы прогресшіл педагог Р.М.Елікбаев құрған татар мұғалімдері мектебінің оқушылары болды. Бертін келе доп ойнауға қызығушылар саны өсе берді.

    Оқушылармен күш сынасу үшін Семейдің Затон ауданының жұмысшылары белсенділік таныта бастады.Көбіне тәжірибелі және әдісшіл “студенттер” командасы жеңіп жүрді.Әсіресе, мұғалімдер мектебінің футболдық коллективі “Ярыш” көзге түсті.Жаңа қалыптасып келе жатқан сол кездің өзінде-ақ бұл командалардың кейбір “жұлдыздарын” бөліп алуға болатын еді.Доп соғу күштілігімен Әмірхан Садықов,Мұхамед Сайдашев ерекше көзге түссе,Қазымхан Мұхамедов /қазір Өзбек ССР-нің қызметкері/ және қазақ әдебиетінің классигі – Мұхтар Омарханқлы Әуезов бірнеше ойыншыны бірден алдап кете алатын қасиеттерімен айлакер “фокусшылар” деген атаққа ие болды.

    Футбол ойнайтын жер қала сыртындағы цирктің маңына орналасқан жалаңаш, тасты алаң болды.Спорт жабдықтары ойға кіріп шыққан емес.Әркім не тапса, сонымен ойнайтын.  Рас “Ярыш” командасының ғана жағдайы басқаша болды.Футболшылар біріңғай формада ойнады,ал бутсының орнына кәдімгі бәтіңкелерді киді.Оның есесіне сырты былғары, ішінде резеңке камерасы бар нағыз доп болды.Оның қазіргі қазіргі доптан көлемі жағынан үлкендігіне /қазіргі баскетбол добын еске түсіреді/ және сурет-бедерінде айырмашылығы болатын:доптың сыртындағы жолақтары қарбыздың жолақтарындай ұзвнша болып келетін.Мұсылман жастарының футбол ойнауы,”штан” киіп жүгіруі молда-ишандардың ашу-ызысын тудырып,қарғысын жаудыратын.Бірақ бұл қызу қанды жас ойыншыларды ойландырып жаипайтын.

    Тез жүгіріп,өз денесіни еркін итеріп, жақсы футболшы болу үшін ойыншыларды басқа да спорт түрлерімен шұғылдануға мәжбүр етті, олар: жеңіл атлетика,гимнастика,ауырлық көтеру,күрес тағы басқа сол сияқты спорт түрлерімен айналысты.

    Егер 191-1913 жылдары негізінен “жабайы” футбол командасы пайда болса,ал 1914 жылы Ертістің оң жағында және сол жағында құрама командаларының пайда болғаны мәлім.Олардың өзара алғаш рет кездесу өткізгендері де бар.

    Көпшілік болып ұйымдасқан футболмен семей қаласы, нақтылай айтсақ,1913 жылы танысты.”Аяқ добы” ойынының алғашқы ұйымдасьырушысы Николай Николаевич Куприянов болды. 1912 жылы Москвадан келегн Н.Н.Куприянов көпес Плещевтің сауда дүкеніне қызметші болып орналасқан.Футбол ойнауға құматтушылардыжинап,ол енді солардың жаттықтырушысына ауысады. Футболшылардыңдобы мен спорттық киімдері болған жоқ.Н.Н.Куприяновтың талап етуімен олардың барлығы Москвадан алғызылды.

   Патша әкімщілігі “төмендегілердің” бастамасын қолдағысы келмеді, сондықтан да ешбір қаржы бөлген жоқ.Осыдан барып ойыншылардың өзднрі аздаған қаржысынан ақша жинап,ойынға керкеті жабдықтарды алды.Алғашқы жаттығулар мен ойындарды олар теміржол жағалауында орналасқан базао алаңында (қазір нан заводы орналақан) және Знаменкскі алаңында (қазір мектеп- интернаторналасқан) өткізді.

    Әрбәр жаттығу алаңында футболшылар базар алаңын  қоқыстан, қиқадан тазартып,жер бетіне су сеуіп,ылғалдандырып отырды.

     Ойындар өте қызықты және құмарлықпен өткізілген.Алғашқы жанкүйерлер депайда бола бастайды.Әр ойын сайнолардың саны көбейе түседі. Рас, жекеленген футбол “бағалаушылардың” ойыншыларға күлген де кезі болды.Оларға ересек адамдардың /ойыншылардың көбі үйлі-жайлы болатын/ труси мен майка киіп, базар алаңында доп қуалағаныерсі көрінді.

    Семейден Н.Н.Купярников кеткен соң барлық спорттық жұмыстарды Алексей Михайлович Огородников қолға алды.Ол футболдың нағыз бастаушысы, конькимен жүгірудің негізін қалаушы болды.Бұл кезде футбол өала өмірінен мықтап рын алып, оның құрамы ерлер гимназиясы мен семинариясынан тұратын.Болашақ жазушы Мұхтар Әуезов өз командасын құрып, құрамында өзі де ойнайды.Огородников А.М. қаланың спорт күштерінің бір орталыққа,ССК-ге /Семейдің спорттық кружогі/ біріктірілді.

     1914 жылы ССК Томскінің студенттерімен ойнады.Бұл афиша арқылы хабарланған тұңғыш ресми кездесу болды.ССК командасы тиянақты түрде даярланды.

    Белгіленген күні олар Святой Клич ауданында /қазір Қызыл Клич/ параходпен жүріп кетті.Бұл семейліктердің серуенденетін, түрлі ойын-сауықтар өткізетін сүйікті жері болған.Футбол басталғанда барлық демалушылар алңды қоршап та үлгеоген еді.Ойын айрықша сәттермен ережеленіп,ССК – нің жеңісімен аяқталды.

    Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Семейде чехтардан тұратын тұтқындар көп болатын.

    1918 жылы ССК мен чехтар командасының жолдастық кесдесуі өткізілді: семейлікетер алғаш рет “үлкен ” футболдың куәгері болды.Чехтардың даярлығы анағұрлым жақсы және олар жеңуге жан-тәнімен құштар 1:1 есебімен тең аяқталды.

    1914-1918 жылдаодағы соғыстан кейін елге көптеген футболшылар қайта оралып, өздерінің спорт кубогін құрды.1918 жылы клуб қала біріншілігін жеңіп алды.Команданың құрамында Федосеев, Андреев, Соседов, Герасимов, Бородин, Повешук, Наумов, Семин кірді.

    Осы жылдары “Нептун” командасы да құылды. Оны ағайынды Василий мен Вячеслав Смородниковтар, Цыкаленко, Поляков басқарды. Олардың екі түрлі спорттық киім үлгілірі болды.”Н” таңбалы ақ түкпесі бар қошқыл түсті майка, екіншісі – “Н” таңбасы бар жейде.

1921 жылы Свердлов атындағы клубта бірнеше футбол командалары құрылды. Олардыңішінде көбірек белгілі болғандары “Орлята”, “Клиф”,  “Метеор”,  “Лилия”,  “САтурн” және “Қарлығаш” командалары. Бір-біріне тұрақты қарсылас болғандары “Орлята” мен “Клиф” сияқты күшті командалар еді /футбол ойнаудың жанкүйерлер тобы/. “Орлята” командасының сүйікті ойыншысы Владимир Серовиковтың,ал капитаны Дмитрий Дыжин болатын.

    1924 жылы “Орлята” және “Клиф” футболшыларынан ұүралған қаланың құрама командасы Омбы қаласына барып, Сібір мен Шығыстың күшті командаларның бірі “Лешиймен” кездесті.Семейліктердің 1:4 есебімен жкңіліке ұшырады.Омбылықтардың қақпасына енген жалғыздопты Тодорчук соқты.Сол заманның деңгейінде алғанда ол допты соғуы жақсы жолға қойылған, шеьерлігі жетілген ойынщы болды. Қайтар жолда Новосибирск командасымен ойнады. Ойын 1:1 есебімен тең аяқталды.Қалаща неғұрлым нәтижелі ойыншы Виктор Стойлов болатын.Новосібірліктернің қақпасына ұпай сал,анда сол еді.

     1928 жылы “Орлята” қала мен облыстың біріншілігін жеңіп алды.Мұнан соң футболда бәсеңсу басталды.”Орлята” және “Клиф” командалары тарап кетті.Рас әр кезде футболшылар басқа қалаларда /Рубцовск, Барнаул/ жиналып тұрды, бірақ жүйелі ойындар, жаттығулар болған жоқ.

     Футбол ойыны 30-шы жылдардың екіші жартысында жаңа қарқынмен дамыды. 1937 жылы бес команда болды: “Динамо”, “Локоматив”, “Спартак”, “Боец”, /ет комбинаты/ және “Буревестник”. Қала мен облыс жарыстарында динамовшылар жеңімпаз болды да екіші орынға “Боец” командасы ие болды.

      Динамовшылардың ішінде, әсірісе, орталық шабуылщы Иван Бойко, оң қанаттағы шабуылшы Владимир Донской мен орталық қорғаушы Валерий Карпинский /Қазақ ғылым академиясының қызметкері болған/ ерекше көзге түсті.

    Қалааралық жолдастық кездесулер қайтадан жанданды. 1938 жылы Сесейге омбының “Торпедо” командасы келді.Қонақтар екі ойын өткізді. Бірін ұтып, екіншісінен ұтылды. Бір жыл өткеннен кейін Ертіс қаласында одессалық “Пищевик” командасы келіп,динамолықтармен /1:1/, Бакудың “Нефтяник” командасымен /2:2/ ойнвп, семейліктерді /3.4/ қтты, ал Фпунзенің “Динамосымен” екі кездесуде Семей футболшылары жеңіске жетті.

    1939 жылы барлық ойындарда бірдей болған динамолықтар таңдаулы ойыншыларды – қақпашы Қарасаев, қорғаушылары – Арбузов,Карпинский, Набоков, жартылай қорғаушылар –Тимонов,Федоров және шабуылшылар Донской, Кчеров,Бойко,мельников,Бронников ойын көрсетті.

      Әсіресе, нәтижелі және фшебер ойыншылар ретінде Донсой мен Бойконы атауға болады. Бұл футболшылар алаңда өте қызықты ойынмен көзге түсетін.

   Соңғы жылдары  қалада футбол ары қарай дамытылады.Футбол “олимпін” динамошылар бастады. Олар болыс пен қала біріншілігін бірнеше жыл қатарынан жнңіп алды. Динамошылар үшін шабуылға шығу, жоғары жылдамдық және жақсы шеберлік тән қасиет болатын.К.Зафаров, Е.Федоров, А.Мошкин сияқты ойыншылар таңдаулы ойыншылар атанды.

    Ертіс жағалауындағы тағы бір қала Павлодардан шыққан “Ястреб” командасының бұрынғы капитаны В.Мигуновтың естеліктері де қызық жәйттерге толы.Оның естеліктері алыс жылдардағы оқиғаларды ескетүсіреді /В.Мигуновтың толық мақаласы облыстық “Звезда Пииртышья” газетінде жарияланды/. 1915 жылы балалардың көшедегі кезекті топталуында 11-13 жаста болатынбыз

   Мен өзіміздің футбол командасының жедел түрде құру керкетігігн  айттым.

   Айтылды –орындалды.Мұндай командалар /егер команда деп айтуға болса/ құрылды.Оған кедеогілер де көп болды. Мәселен,доптың болмауы.Шүберектің доп тігіп,ішіне жеңіл болу үшін сабан салып,бұл мәселені де шештік.Әрдайым 22 ойыншыдан жинау мүмкін болмады Оқа емес  ... Ойын жұптасқан 5х5, 6х6, 8х8 немесе 10х10 жұп болған кез келген жағдайда өткізіле берді. Алаң, аула, жазаық жер... Олардың аумағы ойыншылардың санасына байланысты.Өкінішті бір жағдай – ойыннан кейін футболшылардың іскен , көргерген жерлері соғылған ұпайдан анағұрлым көп болады.

    Бұл жағдайда бір таймнан кейін сйқы кетіп,күлше нандай болған доптан да, жалаң аяқ ойнаған, шаршап-шалдыққан футболшылардың да /сөздің реті келгенде айта кетейік, Индияда  “нағыз” футболшылар жалаң аяқ ойнайды/ байқауға болады.

    Осы ретте қалалық “футбол янтарына” талай күш-жігерін жұмсаған жігіттерді де атай кетсек жөн. Олар: В.Балашев, А.Ярыгин, П.Михайленко, И.Игнатин қазір де Павлодарда тұрады.

    1917-1921 жылдары еліміздің басқа қалалары сияқты Павлодар қаласында да футболға назар аударуға мұрша болған жоқ. 922 жылы күзде өзімнің сүйікті қалама қайта оралған соң мен “Звездочка” атты футбол командасының бар екендігін білдім.

    Оның негізін ағайынды Янушкиндер, Мигуновтар, П.Мизенов /команданың ұйымдастырушысы және капитаны/ құрайды. Біоақ “Звездочка” командасының ойнайтындары болған жоқ. Сондықтан да барлық іс-әрекет бір қақпаға жаттығу жүргізілумен шектеледі. Осыдан келіп екінші команда құру қажеттілігі туды, сөйтіп 1923 жылы көктемде жаңа команда құрылды.Оған “Ястреб” дегн ат берілді.”Звездочканың” киімі – ақ майка,”Ястребті”кі қара көйлек /басқаша киім үлгісі болған жоқ/ кез-келген труси жарайтын. Команданың құрамына  М.Бириков, Г.Кривохижин,М.Камышин, осы жолдарың авторы В.Мигунов /команда копитаны еді./

    1923 жылдың жазы Павлодарда ұйымдастырылған футолдың бастама жылы болды. Аталған екі команданың арасында жарыс әрбір сенбі сайын Қазақ мешітінің /қазір бұзылған/ артында өткізілетін. Ойындар негізінен жолдастық кездесулер түрінде ұйымдастырылатын, бірақ жаздың басында және аяғында қала біріншілігі үшін ресми кездесулер де өтіп тұрады.

    Екеуінде де “Ястреб” жеңіске жетті.”Звездочканың” жеңілу себебі неде? Ол уақыт жағынан бұрын құрылды, әрі жақсы жаттыққан да емес пе еді?

    “Звездочка” командасы шеберлігі жағынан жетілген болсада,шамадан тыс жекелей өзімен-өзі ойнауға беріліп кетуді басшылыққа алды. Оның үстіне біз екінші мықты,күшті жігіттерді /ол кезде қорғаушылар мен жартылай қорғаушылар негізінен қайтару тәртібінде ойнайтын/ және шабуылшы жүйріктерді тауып алдық.Қала басшылары екі ойында да ұтқанымызды ескеріп, жаңа доп ал үшін бәгег бір /Червонец/ тікті. “Ястреб” командасының футбо шылары екі рет жеңіліп алды.

    Сөйтіп, жоғарыдағы жағдайдан айқын көрінетіні Павлодардағы футболдың тууын сенімді тұрде 1923 жылға жатқызамыз.”Звездочка”командасның қақпашысы қазір Сахалинге бухалтер тексеруші болып жұмыс істейді.”Ястребтің” ортаңғы шабуылшысы Г.Кривожихин – демалыстағы генерал-майор,Житомир қаласының тұрғыны,сол жақ жартылай қорғаушы М.Камышин – демалыстағы авиация полковнигі.

Қазақстанның революциядан кейінгі кезеңі өндірістің және ауыл-шаруашылығының бұрын болмаған дамуымен,мәдениет саласында бұрынғыдан да үлкен биіктерге көтерілген жетістіктерімен ерекшеленеді.Комунистік партия мен Совет мемлекетінің арасында арасында қазақстанда шын мәнінде мәдени реыолюция жасалды,оның нәтижесінде қазақтың ұлттық мәдениетінің ,ғылымының,әдебиетінің,өнері мен днен тәрбиелеу ісінің өркенднуіне қажетті жағдайлар туды.Мыңдаған жігітттер мен қыздар гимнастикамен,жеңіл атлетикамен,жүзумен,футбол және басқа спорт түрлерімен шұ,ылдануға кең мүмкіндік алды.Осы жылдары көптеген футбол командалары құрыла бастады.

    1936 жылға дейін Қазақстанның РСФСР құрамына автономиялы республика ретінде кіруі,жердің үлкендігі, ол жердің көбінің Орал мен Сібірге жақындығы,тұрғын халықтың біркелкі болмауы,Қазақстанда дене тәрбиелеу қозғалысының дамуына,футболдың өркендеуіне өз септігін тигізді.

   30-шы жылдарға дейін Қазақстандағы футбол орыс тұрғындары молырақ губерниялық және уездік орталықтар Семейде, Павлодардың бірі С.Каминский.Ол чемпионаттарда алаңға 245 рет шығып, ойын өткізді.Ал ең үздік шабуылымыз /1960-1967 жылдары/ С.Ковочкин қақпаға 73 доп /оның 61-ін жоғарғы топ чемпионатында/ дарытқан.Алматылықтар 1978 жылға дейін СССР кубогінің 53 ойынында 24 рет жеңіске жетіп, 8 мәрте тең ойнап, 21 рет ұтылды.Жалпы доп айырмашылығы 72-68 болды.

   “Қайраттың” ең жақсы ойнаған кезі 1963 жыл.Осы жылы ол жартылай финалда Донецкінің “Шахтермен” өнер жарыстырып,тек қосымша уақытта ғана 1:2 есебімен тізе бүкті.

    Тұңғыш рет қазақ футболы тарихында /1957 жылдың 30-октябірінде/ Алматы халықаралық кездесу өткізілді.”Қайраттың” бәсекелесі фин елінің “Ванса” командасы болды.

    Бұл ойында Қайраттықтар /жаттықтырушысы Н.Т.Зенкин / 4:0 есебімен жеіңске жетті.Доп соққандар В.Галисин, К.М.Болатов, /екі рет/ және Л.Остроушко.

    Алматының “Қайрат” командасы жоғарғы топта 1960 жылы 10 апрель күні Ленинград командасының “Адмиралтеец” пен кездесіп 0:0 есебімен тең аяқталды.Бұл ойынға Н.Я.Глебов бастаған бас жаттықтырушының басқаруымен келесі ойыншылар алаңға шыққан болатын.Т.Шершевский /қақпаша/ , В.Мороз, А.Федотов,Б.Каретников /қорғаушылар/ Л.Остроушко, В.Скулин, В.Иванушкин, А.Черемушкин, Ю.Стулов /жартылай қорғаушылар/В.Степанов,Т.Неверов,О.Мальцев/шабуылшылар/.

   1965 жылы “Қайрат”   ”А”  қаласының екінші тобында ойнаған,ал 1970,1975,1976 және 1983 жылдары – біріншітопта ойнаған. Ал жоғарғы топта 27 маусым ойнап, ең жоғарғы жетістіктерді 1987 жылы 6 орынға ие болған. 1960 жылдан бастап 1991  жылға дейін ССРО біріншілігіне қатысқан “Қайрат” командасын қорғаған футболшылардың есімдері бүгінгі күнге дкйін Қазақстан жанкүйерлері ұмытқан жоқ. В.Лисицин, Т.Сегізбаев, Қ.Ордабаев, С.Байшақов, С.Квочкин, Е.Пехлеванидин, А.Убыкин, С.Стукашов, К.Бердіев, В.Степанов, В.Гладилин, В.Абгольц, С.Рожков, О.Мальцев, Ю.Севидов, Б.Маркин О.Долматов, О.Волох, Л.Остроушко, Ф.Салимов, Ф.Хасамудинов, В.Асылбеков, В.Кисьляков, В.Киселев, Ю.Фалин, С.Гороховодадцкий, М.Гурман, А.Жуйков, В.Мусин, А.Карымов, С.Есембеков, А.Ченцов, т.б. еш уақытта    ұмытылмайды,демек бұл аталған азаматтардың бәрі Қазақстан футболына өз шеберлігімен үлес қосқпн футболшылар.

   1992 жылдан бастап Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін өз елінің чемпионатын өткізуде. 1994 жылдан бастап Қазақстан футбол ассоцияциясының конференциясы кәсіпқор футбол президенті болып Тимур Саржанұлы Сегізбаев сайланды. Сол жылдары Қазақстан футбол тарихында қалатын бір жағдай дүние жүзілік және Азиялық футбол федерациясының мүшелігіне қабылданды /ФИФА,АФК/, ал 1996 жылдың қаңтар айында өткен Қазақстан футбол ассоцияциясының сайлау конференциясы өзінің президенті етіп атақты қақпашы, Қазақстанға еңбегі сіңген жаттықтырушы Құралбек Досжанұлы Ордабаевты сайлады.

group-global.org

Футбол ойынының даму тарихы ~ Edda.kz

Адамдар ерте кездерден-ақ футбол ойнаған. Мәселен, қытайлықтар бағзы замандардан-ақ өз елдерінде «куджу» деген ойын болғанын және оны тек жай қызығушылар ғана емес, әккі ойыншылардың да ойнағанын айтады. Бұл ойынды жауынгерлерді шынықтыру және қиын заманда бір-бірімен өштескен тайпаларды біріктіру мақсатында император Хуанди ойлап тапқан екен.Біреулер Қытай еліне спортты Хань әулетінен шыққан Ву Ди атты император енгізген дегенді айтады. Оның кезінде де куджуды бар ынтасымен ойнаушылар көп болған және сол кездері алаңның әр шетінде алты қақпадан тұрған. Тан әулеті дәуірінде қақпа саны азайып, әрі онда тор пайда болыпты. Сосын олар үрмелі доппен ойнаған көрінеді. Ал Сун әулеті билік құрған кезеңде куджу тіпті коммерциялық спорт түріне айналып, кәсіби ойыншылар тәп-тәуір ақша тапқан. Осы кезден бастап куджу клубтары құрылған және оған кез-келген адам кіре алмаған. Қызығы, Мин әулеті (б.з. 1368-1644 жж.) заманында бұл ойын ұмыт қалған. Сондықтан футболды алғаш ойлап табушы атануға қытайлықтардың дауласуы негізсіз емес секілді. Өйткені Халықаралық футбол федерациясы – ФИФА-ның өзі Қытай мемлекетін футбол отаны деп жариялап жіберді.Жапондықтар да өздерінің «кемари» деген ойындарының қазіргі футболдың алғашқы түрі екенін айтады. Куджудың бір түрі болып табылатын кемари ойыны Жапонияда шамамен 600-жылдары пайда болыпты. Кейін бұл ойынды қайта жаңғырта білген жапондар қазір де Асука дәуіріндегі каригин дейтін киімдерін киіп алып, кемари ойнайды. Алайда кемаридің футболмен ұқсастығы аз. Мұнда ойын шарты бойынша ойыншылар тек допты жерге түсіріп алмаулары керек. Сондай-ақ допты қолмен ұруға болмайды. Француз халқында да ла-шуль немесе ла-суль деген ойын болыпты. Бретондықтар, нормандтар, пикардийліктер (бұл халықтар ертеде бір-бірімен қосылып кеткен) аталмыш ойынды белсене ойнаған көрінеді. Ойынның танымал болғаны соншалық – көрермендер арасында патшалар да отырған. Ал епис коптар бұл шайтани ойынға тыйым салуға тырысқан. Деректер бойынша 1841 жылы өткізілген матчқа 2 жақтан 800 адам қатысса, көрермендер саны 8 мыңға жетіпті. Бір өкініштісі, бұл ойын да кейін ұмыт қалған. Ал итальяндықтар былай дейді: «Біздің Флоренцияда ХVI ғасырда-ақ Санта-Кроче, Санто-Спирито, Санта-Мария Новелла алаңдарында бәрі кальчо ойнаған. Ал граф Вернио (Джованни де Варди) 1580 жылы ойын ережелерін құрастырған».Бұл ойынды аяқпен де, қолмен де қатар ойнағандықтан, командалардағы ойыншылар саны 27-ге жеткендiктен, ауыр жарақаттанғандар, тiптi өлiм құшқандар да көп болыпты.Футболды иемденгiсi келетiндердiң қатарында гренландиялық эскимостар да бар. Олар 1586жылы ағылшын теңiзшiлерiне аксактук ойынын үйреткенiн айтады.Флоренция. Санта-Кроче алаңындағы кальчо ойыныXVI ғасырдағы кальчо ойыны. ИталияАнглия Кубогының алғашқы жеңiмпазы- Королевские инженеры командасы. 1872 жыл-Англия- футбол отаны-Ең алғаш 1174-1183 жылдары футболға сипаттама берген Уильям Фицстивен болатын. Доппен ойналатын бұл ойын да қазiргi футболдан басқаша болған. Негiзi, оның жазып отырғаны шроветайд футболы секiлдi. Шроветайд футболы Дербишир графтығындағы Эшборн қаласында әлi күнге дейiн ойналады. Екi күн бойы Эшборн тұрғындарының бiр бөлiгi екiншi бөлiгiнен допты тартып алып, белгiленген орынға бiрiншi болып жеткiзуге тырысады. Ауызша деректерде доп орнында жауапқа тартылған қылмыскердiң кесiлген басы болғандығы да айтылады. Бәлкiм, Фицстивен мобфутболды тамашалаған болар, тiптi оған тыйым салуға әрекеттер жасалған.1314 жылы сэр Николас де Фарндонның жазбаларында алғаш рет "футбол" деген атау пайда болады. Оның жазуынша, футбол-шайтани ойын, одан тек қана зардап шегесiң, ақыл-ой тұманданып, көшелерде тәртiпсiздiк орын алады. 1349 жылы III Эдуард патша өз жазбасында "футбол" сөзiн оған тыйым салу ретiнде қолданған. Алайда әдеби шығармаларда "доп соғу" деген тiркес көптеп қолданыла бастайды. Патшаның түсiнiгiнше, Франциямен кескiлескен соғыс жүргiзiп жатқан кезде бұл ойын ер-азаматтардың маңызды iстермен айналысуына кедергi келтiрген.1409 жылы IV Генрих патша футболға емес, футболды ақшаға ойнауға тыйым салады. Тiптi айыпкер түрмеге отырғызылатын болған.Тек 1314-1667 жылдар аралығында ғана Англияда футбол ойнауға тыйым салынған 30-дан астам патша жарлықтары шыққан. Әйтсе де, футболдың танымал болғаны соншалық- оған билiк те, дiн өкiлдерi де тоқтау сала алмайды.Қызығы, патшалардың өздерi де футболды жек көрмеген.Мысалы, 1526 жылы VIII Генрих патша футбол ойынына қатысып, әлемде бiрiншi болып футбол аяқкиiмiн (бутсы) киген. Ал I Яков "Спорт кiтабы" еңбегiнде иелiгiндегiлерге әр жексенбi cайын футбол ойнап тұруға кеңес берген. Оның айтуынша, шiркеу жағалап жүргенше футбол ойнау әлдеқайда пайдалырақ болған. Ол кездерi футболды қазiргiдей ойнамаған. Футболды көше мен көше, цех пен цех, қыстақ пен қыстақ, тiптi қала мен қала бiр-бiрiмен күнi бойы ойнаған. Еркектер де, әйелдер де қағып-соғып өту арқылы допты алға қуалауды ғана бiлген.XIX ғасырдағы футбол қазiргi футболға ұқсас болды. Бiрақ ол кездерi жұмыс уақыты сегiз сағаттан артық болатын. Ауыр еңбектен шаршаған жұмысшылар бос уақыттарында қайтiп футбол ойнасын?Сондықтан футболды тек ақсүйектер ойнаған.

eddakz.blogspot.com

Қазақстандағы футбол ойынның шығу тарихы.

Авторы: Мырзаев, М.О.

Қазақ жастарының футболмен таныстығы  осы ғасырдың алғашқы жылдарында, Қазақстанның мәдени және сауда орталықтарының бірі Семейде болып өтті.Басқа жерлердегі дей мұнда да жастар жаңалыққа, тазалыққа құштар еді. Кімнің былғары доп әкелгені,онымен қалай ойнау керектігін – кімнің түсіндіргені белгісіз, бірақ футболдың коллективтік ойын ретінде таратылуы бірден әйгіленеді.

    Алғашқы футболшылар 1906 жылы прогресшіл педагог Р.М.Елікбаев құрған татар мұғалімдері мектебінің оқушылары болды. Бертін келе доп ойнауға қызығушылар саны өсе берді.

    Оқушылармен күш сынасу үшін Семейдің Затон ауданының жұмысшылары белсенділік таныта бастады.Көбіне тәжірибелі және әдісшіл “студенттер” командасы жеңіп жүрді.Әсіресе, мұғалімдер мектебінің футболдық коллективі “Ярыш” көзге түсті.Жаңа қалыптасып келе жатқан сол кездің өзінде-ақ бұл командалардың кейбір “жұлдыздарын” бөліп алуға болатын еді.Доп соғу күштілігімен Әмірхан Садықов,Мұхамед Сайдашев ерекше көзге түссе,Қазымхан Мұхамедов /қазір Өзбек ССР-нің қызметкері/ және қазақ әдебиетінің классигі – Мұхтар Омарханқлы Әуезов бірнеше ойыншыны бірден алдап кете алатын қасиеттерімен айлакер “фокусшылар” деген атаққа ие болды.

    Футбол ойнайтын жер қала сыртындағы цирктің маңына орналасқан жалаңаш, тасты алаң болды.Спорт жабдықтары ойға кіріп шыққан емес.Әркім не тапса, сонымен ойнайтын.  Рас “Ярыш” командасының ғана жағдайы басқаша болды.Футболшылар біріңғай формада ойнады,ал бутсының орнына кәдімгі бәтіңкелерді киді.Оның есесіне сырты былғары, ішінде резеңке камерасы бар нағыз доп болды.Оның қазіргі қазіргі доптан көлемі жағынан үлкендігіне /қазіргі баскетбол добын еске түсіреді/ және сурет-бедерінде айырмашылығы болатын:доптың сыртындағы жолақтары қарбыздың жолақтарындай ұзвнша болып келетін.Мұсылман жастарының футбол ойнауы,”штан” киіп жүгіруі молда-ишандардың ашу-ызысын тудырып,қарғысын жаудыратын.Бірақ бұл қызу қанды жас ойыншыларды ойландырып жаипайтын.

    Тез жүгіріп,өз денесіни еркін итеріп, жақсы футболшы болу үшін ойыншыларды басқа да спорт түрлерімен шұғылдануға мәжбүр етті, олар: жеңіл атлетика,гимнастика,ауырлық көтеру,күрес тағы басқа сол сияқты спорт түрлерімен айналысты.

    Егер 191-1913 жылдары негізінен “жабайы” футбол командасы пайда болса,ал 1914 жылы Ертістің оң жағында және сол жағында құрама командаларының пайда болғаны мәлім.Олардың өзара алғаш рет кездесу өткізгендері де бар.

    Көпшілік болып ұйымдасқан футболмен семей қаласы, нақтылай айтсақ,1913 жылы танысты.”Аяқ добы” ойынының алғашқы ұйымдасьырушысы Николай Николаевич Куприянов болды. 1912 жылы Москвадан келегн Н.Н.Куприянов көпес Плещевтің сауда дүкеніне қызметші болып орналасқан.Футбол ойнауға құматтушылардыжинап,ол енді солардың жаттықтырушысына ауысады. Футболшылардыңдобы мен спорттық киімдері болған жоқ.Н.Н.Куприяновтың талап етуімен олардың барлығы Москвадан алғызылды.

   Патша әкімщілігі “төмендегілердің” бастамасын қолдағысы келмеді, сондықтан да ешбір қаржы бөлген жоқ.Осыдан барып ойыншылардың өзднрі аздаған қаржысынан ақша жинап,ойынға керкеті жабдықтарды алды.Алғашқы жаттығулар мен ойындарды олар теміржол жағалауында орналасқан базао алаңында (қазір нан заводы орналақан) және Знаменкскі алаңында (қазір мектеп- интернаторналасқан) өткізді.

    Әрбәр жаттығу алаңында футболшылар базар алаңын  қоқыстан, қиқадан тазартып,жер бетіне су сеуіп,ылғалдандырып отырды.

     Ойындар өте қызықты және құмарлықпен өткізілген.Алғашқы жанкүйерлер депайда бола бастайды.Әр ойын сайнолардың саны көбейе түседі. Рас, жекеленген футбол “бағалаушылардың” ойыншыларға күлген де кезі болды.Оларға ересек адамдардың /ойыншылардың көбі үйлі-жайлы болатын/ труси мен майка киіп, базар алаңында доп қуалағаныерсі көрінді.

    Семейден Н.Н.Купярников кеткен соң барлық спорттық жұмыстарды Алексей Михайлович Огородников қолға алды.Ол футболдың нағыз бастаушысы, конькимен жүгірудің негізін қалаушы болды.Бұл кезде футбол өала өмірінен мықтап рын алып, оның құрамы ерлер гимназиясы мен семинариясынан тұратын.Болашақ жазушы Мұхтар Әуезов өз командасын құрып, құрамында өзі де ойнайды.Огородников А.М. қаланың спорт күштерінің бір орталыққа,ССК-ге /Семейдің спорттық кружогі/ біріктірілді.

     1914 жылы ССК Томскінің студенттерімен ойнады.Бұл афиша арқылы хабарланған тұңғыш ресми кездесу болды.ССК командасы тиянақты түрде даярланды.

    Белгіленген күні олар Святой Клич ауданында /қазір Қызыл Клич/ параходпен жүріп кетті.Бұл семейліктердің серуенденетін, түрлі ойын-сауықтар өткізетін сүйікті жері болған.Футбол басталғанда барлық демалушылар алңды қоршап та үлгеоген еді.Ойын айрықша сәттермен ережеленіп,ССК – нің жеңісімен аяқталды.

    Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Семейде чехтардан тұратын тұтқындар көп болатын.

    1918 жылы ССК мен чехтар командасының жолдастық кесдесуі өткізілді: семейлікетер алғаш рет “үлкен ” футболдың куәгері болды.Чехтардың даярлығы анағұрлым жақсы және олар жеңуге жан-тәнімен құштар 1:1 есебімен тең аяқталды.

    1914-1918 жылдаодағы соғыстан кейін елге көптеген футболшылар қайта оралып, өздерінің спорт кубогін құрды.1918 жылы клуб қала біріншілігін жеңіп алды.Команданың құрамында Федосеев, Андреев, Соседов, Герасимов, Бородин, Повешук, Наумов, Семин кірді.

    Осы жылдары “Нептун” командасы да құылды. Оны ағайынды Василий мен Вячеслав Смородниковтар, Цыкаленко, Поляков басқарды. Олардың екі түрлі спорттық киім үлгілірі болды.”Н” таңбалы ақ түкпесі бар қошқыл түсті майка, екіншісі – “Н” таңбасы бар жейде.

1921 жылы Свердлов атындағы клубта бірнеше футбол командалары құрылды. Олардыңішінде көбірек белгілі болғандары “Орлята”, “Клиф”,  “Метеор”,  “Лилия”,  “САтурн” және “Қарлығаш” командалары. Бір-біріне тұрақты қарсылас болғандары “Орлята” мен “Клиф” сияқты күшті командалар еді /футбол ойнаудың жанкүйерлер тобы/. “Орлята” командасының сүйікті ойыншысы Владимир Серовиковтың,ал капитаны Дмитрий Дыжин болатын.

    1924 жылы “Орлята” және “Клиф” футболшыларынан ұүралған қаланың құрама командасы Омбы қаласына барып, Сібір мен Шығыстың күшті командаларның бірі “Лешиймен” кездесті.Семейліктердің 1:4 есебімен жкңіліке ұшырады.Омбылықтардың қақпасына енген жалғыздопты Тодорчук соқты.Сол заманның деңгейінде алғанда ол допты соғуы жақсы жолға қойылған, шеьерлігі жетілген ойынщы болды. Қайтар жолда Новосибирск командасымен ойнады. Ойын 1:1 есебімен тең аяқталды.Қалаща неғұрлым нәтижелі ойыншы Виктор Стойлов болатын.Новосібірліктернің қақпасына ұпай сал,анда сол еді.

     1928 жылы “Орлята” қала мен облыстың біріншілігін жеңіп алды.Мұнан соң футболда бәсеңсу басталды.”Орлята” және “Клиф” командалары тарап кетті.Рас әр кезде футболшылар басқа қалаларда /Рубцовск, Барнаул/ жиналып тұрды, бірақ жүйелі ойындар, жаттығулар болған жоқ.

     Футбол ойыны 30-шы жылдардың екіші жартысында жаңа қарқынмен дамыды. 1937 жылы бес команда болды: “Динамо”, “Локоматив”, “Спартак”, “Боец”, /ет комбинаты/ және “Буревестник”. Қала мен облыс жарыстарында динамовшылар жеңімпаз болды да екіші орынға “Боец” командасы ие болды.

      Динамовшылардың ішінде, әсірісе, орталық шабуылщы Иван Бойко, оң қанаттағы шабуылшы Владимир Донской мен орталық қорғаушы Валерий Карпинский /Қазақ ғылым академиясының қызметкері болған/ ерекше көзге түсті.

    Қалааралық жолдастық кездесулер қайтадан жанданды. 1938 жылы Сесейге омбының “Торпедо” командасы келді.Қонақтар екі ойын өткізді. Бірін ұтып, екіншісінен ұтылды. Бір жыл өткеннен кейін Ертіс қаласында одессалық “Пищевик” командасы келіп,динамолықтармен /1:1/, Бакудың “Нефтяник” командасымен /2:2/ ойнвп, семейліктерді /3.4/ қтты, ал Фпунзенің “Динамосымен” екі кездесуде Семей футболшылары жеңіске жетті.

    1939 жылы барлық ойындарда бірдей болған динамолықтар таңдаулы ойыншыларды – қақпашы Қарасаев, қорғаушылары – Арбузов,Карпинский, Набоков, жартылай қорғаушылар –Тимонов,Федоров және шабуылшылар Донской, Кчеров,Бойко,мельников,Бронников ойын көрсетті.

      Әсіресе, нәтижелі және фшебер ойыншылар ретінде Донсой мен Бойконы атауға болады. Бұл футболшылар алаңда өте қызықты ойынмен көзге түсетін.

   Соңғы жылдары  қалада футбол ары қарай дамытылады.Футбол “олимпін” динамошылар бастады. Олар болыс пен қала біріншілігін бірнеше жыл қатарынан жнңіп алды. Динамошылар үшін шабуылға шығу, жоғары жылдамдық және жақсы шеберлік тән қасиет болатын.К.Зафаров, Е.Федоров, А.Мошкин сияқты ойыншылар таңдаулы ойыншылар атанды.

    Ертіс жағалауындағы тағы бір қала Павлодардан шыққан “Ястреб” командасының бұрынғы капитаны В.Мигуновтың естеліктері де қызық жәйттерге толы.Оның естеліктері алыс жылдардағы оқиғаларды ескетүсіреді /В.Мигуновтың толық мақаласы облыстық “Звезда Пииртышья” газетінде жарияланды/. 1915 жылы балалардың көшедегі кезекті топталуында 11-13 жаста болатынбыз

   Мен өзіміздің футбол командасының жедел түрде құру керкетігігн  айттым.

   Айтылды –орындалды.Мұндай командалар /егер команда деп айтуға болса/ құрылды.Оған кедеогілер де көп болды. Мәселен,доптың болмауы.Шүберектің доп тігіп,ішіне жеңіл болу үшін сабан салып,бұл мәселені де шештік.Әрдайым 22 ойыншыдан жинау мүмкін болмады Оқа емес  ... Ойын жұптасқан 5х5, 6х6, 8х8 немесе 10х10 жұп болған кез келген жағдайда өткізіле берді. Алаң, аула, жазаық жер... Олардың аумағы ойыншылардың санасына байланысты.Өкінішті бір жағдай – ойыннан кейін футболшылардың іскен , көргерген жерлері соғылған ұпайдан анағұрлым көп болады.

    Бұл жағдайда бір таймнан кейін сйқы кетіп,күлше нандай болған доптан да, жалаң аяқ ойнаған, шаршап-шалдыққан футболшылардың да /сөздің реті келгенде айта кетейік, Индияда  “нағыз” футболшылар жалаң аяқ ойнайды/ байқауға болады.

    Осы ретте қалалық “футбол янтарына” талай күш-жігерін жұмсаған жігіттерді де атай кетсек жөн. Олар: В.Балашев, А.Ярыгин, П.Михайленко, И.Игнатин қазір де Павлодарда тұрады.

    1917-1921 жылдары еліміздің басқа қалалары сияқты Павлодар қаласында да футболға назар аударуға мұрша болған жоқ. 922 жылы күзде өзімнің сүйікті қалама қайта оралған соң мен “Звездочка” атты футбол командасының бар екендігін білдім.

    Оның негізін ағайынды Янушкиндер, Мигуновтар, П.Мизенов /команданың ұйымдастырушысы және капитаны/ құрайды. Біоақ “Звездочка” командасының ойнайтындары болған жоқ. Сондықтан да барлық іс-әрекет бір қақпаға жаттығу жүргізілумен шектеледі. Осыдан келіп екінші команда құру қажеттілігі туды, сөйтіп 1923 жылы көктемде жаңа команда құрылды.Оған “Ястреб” дегн ат берілді.”Звездочканың” киімі – ақ майка,”Ястребті”кі қара көйлек /басқаша киім үлгісі болған жоқ/ кез-келген труси жарайтын. Команданың құрамына  М.Бириков, Г.Кривохижин,М.Камышин, осы жолдарың авторы В.Мигунов /команда копитаны еді./

    1923 жылдың жазы Павлодарда ұйымдастырылған футолдың бастама жылы болды. Аталған екі команданың арасында жарыс әрбір сенбі сайын Қазақ мешітінің /қазір бұзылған/ артында өткізілетін. Ойындар негізінен жолдастық кездесулер түрінде ұйымдастырылатын, бірақ жаздың басында және аяғында қала біріншілігі үшін ресми кездесулер де өтіп тұрады.

    Екеуінде де “Ястреб” жеңіске жетті.”Звездочканың” жеңілу себебі неде? Ол уақыт жағынан бұрын құрылды, әрі жақсы жаттыққан да емес пе еді?

    “Звездочка” командасы шеберлігі жағынан жетілген болсада,шамадан тыс жекелей өзімен-өзі ойнауға беріліп кетуді басшылыққа алды. Оның үстіне біз екінші мықты,күшті жігіттерді /ол кезде қорғаушылар мен жартылай қорғаушылар негізінен қайтару тәртібінде ойнайтын/ және шабуылшы жүйріктерді тауып алдық.Қала басшылары екі ойында да ұтқанымызды ескеріп, жаңа доп ал үшін бәгег бір /Червонец/ тікті. “Ястреб” командасының футбо шылары екі рет жеңіліп алды.

    Сөйтіп, жоғарыдағы жағдайдан айқын көрінетіні Павлодардағы футболдың тууын сенімді тұрде 1923 жылға жатқызамыз.”Звездочка”командасның қақпашысы қазір Сахалинге бухалтер тексеруші болып жұмыс істейді.”Ястребтің” ортаңғы шабуылшысы Г.Кривожихин – демалыстағы генерал-майор,Житомир қаласының тұрғыны,сол жақ жартылай қорғаушы М.Камышин – демалыстағы авиация полковнигі.

Қазақстанның революциядан кейінгі кезеңі өндірістің және ауыл-шаруашылығының бұрын болмаған дамуымен,мәдениет саласында бұрынғыдан да үлкен биіктерге көтерілген жетістіктерімен ерекшеленеді.Комунистік партия мен Совет мемлекетінің арасында арасында қазақстанда шын мәнінде мәдени реыолюция жасалды,оның нәтижесінде қазақтың ұлттық мәдениетінің ,ғылымының,әдебиетінің,өнері мен днен тәрбиелеу ісінің өркенднуіне қажетті жағдайлар туды.Мыңдаған жігітттер мен қыздар гимнастикамен,жеңіл атлетикамен,жүзумен,футбол және басқа спорт түрлерімен шұ,ылдануға кең мүмкіндік алды.Осы жылдары көптеген футбол командалары құрыла бастады.

    1936 жылға дейін Қазақстанның РСФСР құрамына автономиялы республика ретінде кіруі,жердің үлкендігі, ол жердің көбінің Орал мен Сібірге жақындығы,тұрғын халықтың біркелкі болмауы,Қазақстанда дене тәрбиелеу қозғалысының дамуына,футболдың өркендеуіне өз септігін тигізді.

   30-шы жылдарға дейін Қазақстандағы футбол орыс тұрғындары молырақ губерниялық және уездік орталықтар Семейде, Павлодардың бірі С.Каминский.Ол чемпионаттарда алаңға 245 рет шығып, ойын өткізді.Ал ең үздік шабуылымыз /1960-1967 жылдары/ С.Ковочкин қақпаға 73 доп /оның 61-ін жоғарғы топ чемпионатында/ дарытқан.Алматылықтар 1978 жылға дейін СССР кубогінің 53 ойынында 24 рет жеңіске жетіп, 8 мәрте тең ойнап, 21 рет ұтылды.Жалпы доп айырмашылығы 72-68 болды.

   “Қайраттың” ең жақсы ойнаған кезі 1963 жыл.Осы жылы ол жартылай финалда Донецкінің “Шахтермен” өнер жарыстырып,тек қосымша уақытта ғана 1:2 есебімен тізе бүкті.

    Тұңғыш рет қазақ футболы тарихында /1957 жылдың 30-октябірінде/ Алматы халықаралық кездесу өткізілді.”Қайраттың” бәсекелесі фин елінің “Ванса” командасы болды.

    Бұл ойында Қайраттықтар /жаттықтырушысы Н.Т.Зенкин / 4:0 есебімен жеіңске жетті.Доп соққандар В.Галисин, К.М.Болатов, /екі рет/ және Л.Остроушко.

    Алматының “Қайрат” командасы жоғарғы топта 1960 жылы 10 апрель күні Ленинград командасының “Адмиралтеец” пен кездесіп 0:0 есебімен тең аяқталды.Бұл ойынға Н.Я.Глебов бастаған бас жаттықтырушының басқаруымен келесі ойыншылар алаңға шыққан болатын.Т.Шершевский /қақпаша/ , В.Мороз, А.Федотов,Б.Каретников /қорғаушылар/ Л.Остроушко, В.Скулин, В.Иванушкин, А.Черемушкин, Ю.Стулов /жартылай қорғаушылар/В.Степанов,Т.Неверов,О.Мальцев/шабуылшылар/.

   1965 жылы “Қайрат”   ”А”  қаласының екінші тобында ойнаған,ал 1970,1975,1976 және 1983 жылдары – біріншітопта ойнаған. Ал жоғарғы топта 27 маусым ойнап, ең жоғарғы жетістіктерді 1987 жылы 6 орынға ие болған. 1960 жылдан бастап 1991  жылға дейін ССРО біріншілігіне қатысқан “Қайрат” командасын қорғаған футболшылардың есімдері бүгінгі күнге дкйін Қазақстан жанкүйерлері ұмытқан жоқ. В.Лисицин, Т.Сегізбаев, Қ.Ордабаев, С.Байшақов, С.Квочкин, Е.Пехлеванидин, А.Убыкин, С.Стукашов, К.Бердіев, В.Степанов, В.Гладилин, В.Абгольц, С.Рожков, О.Мальцев, Ю.Севидов, Б.Маркин О.Долматов, О.Волох, Л.Остроушко, Ф.Салимов, Ф.Хасамудинов, В.Асылбеков, В.Кисьляков, В.Киселев, Ю.Фалин, С.Гороховодадцкий, М.Гурман, А.Жуйков, В.Мусин, А.Карымов, С.Есембеков, А.Ченцов, т.б. еш уақытта    ұмытылмайды,демек бұл аталған азаматтардың бәрі Қазақстан футболына өз шеберлігімен үлес қосқпн футболшылар.

   1992 жылдан бастап Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін өз елінің чемпионатын өткізуде. 1994 жылдан бастап Қазақстан футбол ассоцияциясының конференциясы кәсіпқор футбол президенті болып Тимур Саржанұлы Сегізбаев сайланды. Сол жылдары Қазақстан футбол тарихында қалатын бір жағдай дүние жүзілік және Азиялық футбол федерациясының мүшелігіне қабылданды /ФИФА,АФК/, ал 1996 жылдың қаңтар айында өткен Қазақстан футбол ассоцияциясының сайлау конференциясы өзінің президенті етіп атақты қақпашы, Қазақстанға еңбегі сіңген жаттықтырушы Құралбек Досжанұлы Ордабаевты сайлады.

group-global.org

Қазақстандағы футбол ойынның шығу тарихы.

Футболдың шығу тегі өте ерте кезге жатады. Гректердің  дегеннен-ақдоппен ойнауды аса үлкен құрмет тұтқаны сонша,оны дене шынықтыру жаттығуларының жоспарына енгізген.

     Доппен ойнаудың алғашқы есте қалуы,футболдың шығуы 1863 жылдан басталады,ол жылы Англияда футболдың ортақ ережесі қалыптасқан болатын.

Футбол ойыны ежелден бүкіл қауым ойнайтын халық ойыны болғаннан кейін баршаға денсаулықтың артуына және жақсаруына мүмкіндік туғызады. Қазақстанда футбол ойынымен мыңдаған жастар мен қыздар шұғылданады.

    Сонымен қатар футбол ойыны нағыз атлетикалық ойын. Футбол ойыны жылдамдықты, күшті, икемділікті, төзімділікті арттыруға үлен әсер етеді. Ойын барысында футболшылар ауыртпашылығы жоғары жұмысты орындау арқылы функционалдық мүмкіндігін жалпы мақсатқа – жеңіске жету үшін пайдалана білу керек.

    Ресей футболы бұл уақытта атақ-даңқ туралы ойлаудан аулақ еді,себебі оның тарихы жаңа ғана басталған болатын.Ресей футболы Петр 1-нің тұсында ойнаған деген пікір дәл емес.Тек шындығында 1898 жылы Петербор футбол командасы өнерпаздары үйірмесінің бірінші көпшілік ойындарыөткені рас.Осы кезеңнен бастап футбол Ресейдің шет жақтарындада,Отра Азияда және Кавказда жұртқа таныла бастады.

    Футбол еліміздің барлық жеріне көп тарағандығы сияқты,Қазақстанда да оның өрісі кеңейді.Республикамыздағы бүкіл халықтық бұл ойынның дамуын бірнеше кезеңге бөліп қарауға болады.

   Орта Азия адам пайда болғаннан бері ең көне,ертедегі жер мен мәдениет,өнердің өте ескі ордасы деп есептеледі.Медениет тарихын,оның ішінде дене тәрбиелеу мәдениетін оқып, білу арқылы Қазақстанда тұрған халықтың ата-тегі қалдырған мұрасынан білім жинап,онымен таныса аламыз.

    Қазіргі заманғы Қазақстан жеріндегі тәрбиелеу мәдениеті дамуының тамыры өте ертеде өркен жайған.Ескі шежірелерден білетініміздей,біздің дәуірімізге дейінгі көп жылдар бұрын орта Азия тұрғындары арасында түрлі дене тәрбиелеу жаттығуларының қолданылғаны белгілі.Бұл жаттығула,негізінен,соғыс жорықтары мен қорғаныстары кезінде жаудан қорғану үшін қажет қасиеттерді тәрбиелеу мақсатында жүргізілген.

Орта Азияны Араб халықтары басып алған дәуірде /7-8ғ./ көптеген жарыстар өткізілген.”Гуйбози” деп аталатын ойын өте қызық ойын болған.Ол “сұлжан” деп аталатын арнаулы таяқпен ат үстінде ойнатылатын.Бұл- әскерлердің ең басты ойын-сауықарының бірі еді.Ол былай ұйымдастырылатын:ойнаушылар екіге бөлінетін.Сарбаз ұзын арнаулы балға алатын, онымен допты ортаға бертін, әр жақ допты үлкен алаңның ең шетінде тұратын “Майдан” қақпасы аталған қарсыласының қақпасына енгізуге тырысатын.

    Бұл ойын туралы арнаулы жазбаша трактат болған,онда ұру болған, әдістері мен ойын түрлерінен нұсқаулар берілген.”Гуйбози” қазіргі кезде Грузияда белгілі ”лело” ойынына ұқсайды.

    Кейде “Гуйбози” ойынына ат үстінде жүріп ойналмайды, ондай жағдайда ол қазіргі көкалдағы хоккей мен футболды еске салады.Кейбір қозғалысты ойындар футбол ойыны ережелерін еске түсіре отырып, лақтыру, күресу, жүгіру, секіру, элементтерін қоса қамтиды.

    20 ғасырдың басында Қазақстанның көптеген қалаларында “жабайы” футбол командалары пайда бола бастады, олар қолдан жасалған шүберек допты пайдаланды.

group-global.org

Қазақстандағы футбол ойынның шығу тарихы.

Футболдың шығу тегі өте ерте кезге жатады. Гректердің  дегеннен-ақдоппен ойнауды аса үлкен құрмет тұтқаны сонша,оны дене шынықтыру жаттығуларының жоспарына енгізген.

     Доппен ойнаудың алғашқы есте қалуы,футболдың шығуы 1863 жылдан басталады,ол жылы Англияда футболдың ортақ ережесі қалыптасқан болатын.

Футбол ойыны ежелден бүкіл қауым ойнайтын халық ойыны болғаннан кейін баршаға денсаулықтың артуына және жақсаруына мүмкіндік туғызады. Қазақстанда футбол ойынымен мыңдаған жастар мен қыздар шұғылданады.

    Сонымен қатар футбол ойыны нағыз атлетикалық ойын. Футбол ойыны жылдамдықты, күшті, икемділікті, төзімділікті арттыруға үлен әсер етеді. Ойын барысында футболшылар ауыртпашылығы жоғары жұмысты орындау арқылы функционалдық мүмкіндігін жалпы мақсатқа – жеңіске жету үшін пайдалана білу керек.

    Ресей футболы бұл уақытта атақ-даңқ туралы ойлаудан аулақ еді,себебі оның тарихы жаңа ғана басталған болатын.Ресей футболы Петр 1-нің тұсында ойнаған деген пікір дәл емес.Тек шындығында 1898 жылы Петербор футбол командасы өнерпаздары үйірмесінің бірінші көпшілік ойындарыөткені рас.Осы кезеңнен бастап футбол Ресейдің шет жақтарындада,Отра Азияда және Кавказда жұртқа таныла бастады.

    Футбол еліміздің барлық жеріне көп тарағандығы сияқты,Қазақстанда да оның өрісі кеңейді.Республикамыздағы бүкіл халықтық бұл ойынның дамуын бірнеше кезеңге бөліп қарауға болады.

   Орта Азия адам пайда болғаннан бері ең көне,ертедегі жер мен мәдениет,өнердің өте ескі ордасы деп есептеледі.Медениет тарихын,оның ішінде дене тәрбиелеу мәдениетін оқып, білу арқылы Қазақстанда тұрған халықтың ата-тегі қалдырған мұрасынан білім жинап,онымен таныса аламыз.

    Қазіргі заманғы Қазақстан жеріндегі тәрбиелеу мәдениеті дамуының тамыры өте ертеде өркен жайған.Ескі шежірелерден білетініміздей,біздің дәуірімізге дейінгі көп жылдар бұрын орта Азия тұрғындары арасында түрлі дене тәрбиелеу жаттығуларының қолданылғаны белгілі.Бұл жаттығула,негізінен,соғыс жорықтары мен қорғаныстары кезінде жаудан қорғану үшін қажет қасиеттерді тәрбиелеу мақсатында жүргізілген.

Орта Азияны Араб халықтары басып алған дәуірде /7-8ғ./ көптеген жарыстар өткізілген.”Гуйбози” деп аталатын ойын өте қызық ойын болған.Ол “сұлжан” деп аталатын арнаулы таяқпен ат үстінде ойнатылатын.Бұл- әскерлердің ең басты ойын-сауықарының бірі еді.Ол былай ұйымдастырылатын:ойнаушылар екіге бөлінетін.Сарбаз ұзын арнаулы балға алатын, онымен допты ортаға бертін, әр жақ допты үлкен алаңның ең шетінде тұратын “Майдан” қақпасы аталған қарсыласының қақпасына енгізуге тырысатын.

    Бұл ойын туралы арнаулы жазбаша трактат болған,онда ұру болған, әдістері мен ойын түрлерінен нұсқаулар берілген.”Гуйбози” қазіргі кезде Грузияда белгілі ”лело” ойынына ұқсайды.

    Кейде “Гуйбози” ойынына ат үстінде жүріп ойналмайды, ондай жағдайда ол қазіргі көкалдағы хоккей мен футболды еске салады.Кейбір қозғалысты ойындар футбол ойыны ережелерін еске түсіре отырып, лақтыру, күресу, жүгіру, секіру, элементтерін қоса қамтиды.

    20 ғасырдың басында Қазақстанның көптеген қалаларында “жабайы” футбол командалары пайда бола бастады, олар қолдан жасалған шүберек допты пайдаланды.

group-global.org

Қазақстандағы футбол ойынның шығу тарихы.

Футболдың шығу тегі өте ерте кезге жатады. Гректердің  дегеннен-ақдоппен ойнауды аса үлкен құрмет тұтқаны сонша,оны дене шынықтыру жаттығуларының жоспарына енгізген.

     Доппен ойнаудың алғашқы есте қалуы,футболдың шығуы 1863 жылдан басталады,ол жылы Англияда футболдың ортақ ережесі қалыптасқан болатын.

Футбол ойыны ежелден бүкіл қауым ойнайтын халық ойыны болғаннан кейін баршаға денсаулықтың артуына және жақсаруына мүмкіндік туғызады. Қазақстанда футбол ойынымен мыңдаған жастар мен қыздар шұғылданады.

    Сонымен қатар футбол ойыны нағыз атлетикалық ойын. Футбол ойыны жылдамдықты, күшті, икемділікті, төзімділікті арттыруға үлен әсер етеді. Ойын барысында футболшылар ауыртпашылығы жоғары жұмысты орындау арқылы функционалдық мүмкіндігін жалпы мақсатқа – жеңіске жету үшін пайдалана білу керек.

    Ресей футболы бұл уақытта атақ-даңқ туралы ойлаудан аулақ еді,себебі оның тарихы жаңа ғана басталған болатын.Ресей футболы Петр 1-нің тұсында ойнаған деген пікір дәл емес.Тек шындығында 1898 жылы Петербор футбол командасы өнерпаздары үйірмесінің бірінші көпшілік ойындарыөткені рас.Осы кезеңнен бастап футбол Ресейдің шет жақтарындада,Отра Азияда және Кавказда жұртқа таныла бастады.

    Футбол еліміздің барлық жеріне көп тарағандығы сияқты,Қазақстанда да оның өрісі кеңейді.Республикамыздағы бүкіл халықтық бұл ойынның дамуын бірнеше кезеңге бөліп қарауға болады.

   Орта Азия адам пайда болғаннан бері ең көне,ертедегі жер мен мәдениет,өнердің өте ескі ордасы деп есептеледі.Медениет тарихын,оның ішінде дене тәрбиелеу мәдениетін оқып, білу арқылы Қазақстанда тұрған халықтың ата-тегі қалдырған мұрасынан білім жинап,онымен таныса аламыз.

    Қазіргі заманғы Қазақстан жеріндегі тәрбиелеу мәдениеті дамуының тамыры өте ертеде өркен жайған.Ескі шежірелерден білетініміздей,біздің дәуірімізге дейінгі көп жылдар бұрын орта Азия тұрғындары арасында түрлі дене тәрбиелеу жаттығуларының қолданылғаны белгілі.Бұл жаттығула,негізінен,соғыс жорықтары мен қорғаныстары кезінде жаудан қорғану үшін қажет қасиеттерді тәрбиелеу мақсатында жүргізілген.

Орта Азияны Араб халықтары басып алған дәуірде /7-8ғ./ көптеген жарыстар өткізілген.”Гуйбози” деп аталатын ойын өте қызық ойын болған.Ол “сұлжан” деп аталатын арнаулы таяқпен ат үстінде ойнатылатын.Бұл- әскерлердің ең басты ойын-сауықарының бірі еді.Ол былай ұйымдастырылатын:ойнаушылар екіге бөлінетін.Сарбаз ұзын арнаулы балға алатын, онымен допты ортаға бертін, әр жақ допты үлкен алаңның ең шетінде тұратын “Майдан” қақпасы аталған қарсыласының қақпасына енгізуге тырысатын.

    Бұл ойын туралы арнаулы жазбаша трактат болған,онда ұру болған, әдістері мен ойын түрлерінен нұсқаулар берілген.”Гуйбози” қазіргі кезде Грузияда белгілі ”лело” ойынына ұқсайды.

    Кейде “Гуйбози” ойынына ат үстінде жүріп ойналмайды, ондай жағдайда ол қазіргі көкалдағы хоккей мен футболды еске салады.Кейбір қозғалысты ойындар футбол ойыны ережелерін еске түсіре отырып, лақтыру, күресу, жүгіру, секіру, элементтерін қоса қамтиды.

    20 ғасырдың басында Қазақстанның көптеген қалаларында “жабайы” футбол командалары пайда бола бастады, олар қолдан жасалған шүберек допты пайдаланды.

group-global.org


Смотрите также